# Case 6 - Kodeks uczciwosci, który nie uruchomil zglaszania

## Psychologia społeczna - zadanie treningowe

**Temat:** Normy, uczciwosc akademicka i zachowanie swiadkow

## CZESC I - TRESC CASE STUDY

**Tytul case study:**  
"Kodeks uczciwosci, który nie uruchomil zglaszania"

### Opis sytuacji / case study

Na uczelni wprowadzono nowy kodeks uczciwosci akademickiej. Studenci przed sesja musieli potwierdzic, ze zapoznali się z zasadami dotyczacymi plagiatu, nieuprawnionego wykorzystania AI i wspolpracy przy pracach zaliczeniowych. Uczelnia uruchomila tez anonimowy formularz do zglaszania naruszen oraz kampanie informacyjna z haslami: "Uczciwosc chroni wartosc twojego dyplomu" oraz "Reagowanie to odpowiedzialnosc wspolnoty".

W ankietach większość studentów deklarowala, ze uczciwosc akademicka jest wazna, a nieuczciwe korzystanie z AI lub cudzych prac jest niesprawiedliwe wobec innych. Jednoczesnie po pierwszej sesji zgloszen bylo bardzo malo, mimo ze w anonimowych rozmowach studenci przyznawali, ze "wszyscy cos slyszeli", a niektore praktyki staly się bardziej powszechne.

Pojawialy się komentarze:

- "Nie bede donosic na swoich".
- "Wszyscy i tak troche przesuwaja granice".
- "Nie jestem pewna, co jeszcze jest pomoca AI, a co juz oszustwem".
- "Mam wrazenie, ze uczelnia zrzuca odpowiedzialnosc na studentów".
- "Jak kogos zglosze, a wyjdzie, ze to byl tylko blad, to ja bede ta najgorsza".

Wladze uczelni zaczely zastanawiac się, czy problem lezy w nieskutecznosci samego kodeksu, w niejednoznacznosci norm, w lojalnosci wobec grupy, czy w tym, ze zachowanie swiadka ma zbyt wysoki koszt społeczny.

W sprawie pojawiaja się nastepujace problemy:

- deklaratywne poparcie dla uczciwosci nie przeklada się na reagowanie,
- granice norm sa czesciowo niejednoznaczne, zwlaszcza przy AI,
- grupa może normalizowac drobne przekroczenia,
- anonimowy formularz nie usuwa calego kosztu psychologicznego zglaszania.

## CZESC II - ZADANIA DLA STUDENTA

### Sekcja: Glowny problem/pytanie oraz cel opracowania

Sformuluj:

- problem/pytanie glowne,
- cel opracowania.

Uwzglednij:

- czy problem dotyczy norm, lojalnosci grupowej, niepewnosci definicyjnej czy wszystkich poziomow naraz,
- czy brak zgloszen oznacza akceptacje zjawiska, czy raczej koszt reagowania,
- jaką role odgrywaja usprawiedliwienia i neutralizacje.

### Sekcja: Material z case study i ograniczenia

Wypisz:

- minimum 4 fakty/obserwacje,
- minimum 3 ograniczenia analizy.

### Sekcja: Podejscie analityczne

Wybierz:

- jedno narzedzie glowne,
- opcjonalnie jedno narzedzie pomocnicze.

Mozesz rozwazyc:

- analize norm grupowych,
- schemat rozdzwieku postawa-zachowanie,
- techniki neutralizacji,
- analize oporu psychologicznego,
- teorie planowanego zachowania.

### Sekcja: Wyniki analizy

Przygotuj jedno opracowanie, np.:

- mape norm oficjalnych i norm praktykowanych,
- tabele technik usprawiedliwiania,
- schemat kosztu reagowania swiadka.

### Sekcja: Proponowane warianty

Zaproponuj minimum trzy warianty rozwiązania.

### Sekcja: Rozstrzygniecie i uzasadnienie

Wskaz preferowany wariant i uzasadnij go.

### Sekcja: Plan dalszych krokow

Przedstaw plan jako minimum 4 kroki.

### Sekcja: Autorefleksja

Opisz:

- trudnosc interpretacji milczenia,
- ryzyko przeceniania formularza anonimowego,
- minimum 3 kompetencje wykorzystane podczas pracy.

<details>
<summary><strong>Klucz - otworz po rozwiązaniu</strong></summary>

## Wersja modelowa

### Wprowadzenie

To case o bardzo czestym bledzie instytucjonalnym: zalozeniu, ze skoro ludzie deklaruja poparcie dla normy, to beda tez gotowi ja egzekwowac wobec rowiesnikow. W praktyce zachowanie swiadka jest obciazone dodatkowymi kosztami: lojalnoscia wobec grupy, lekiem przed odrzuceniem, niepewnoscia interpretacyjna i obawa, ze samemu zostanie się uznanym za "donosiciela".

Dodatkowo pojawia się obszar AI, który rozmywa granice norm. To bardzo wazne, bo kiedy norma nie jest psychologicznie wystarczajaco jasna, ludzie chetniej korzystaja z technik neutralizacji: minimalizuja szkode, rozmywaja odpowiedzialnosc i przesuwaja granice dopuszczalnosci.

### Glowny problem / pytanie

Dlaczego uczelniany kodeks uczciwosci, mimo wysokiego deklaratywnego poparcia dla uczciwosci, nie uruchomil realnego reagowania studentów na naruszenia?

### Cel opracowania

Wyjasnic, dlaczego oficjalna norma nie stala się norma wykonawcza, oraz zaprojektowac system, który zmniejszy niejednoznacznosc, obnizy koszt reagowania i osłabi normalizacje drobnych naduzyc.

### Doprecyzowanie zakresu analizy

Analiza dotyczy przede wszystkim:

- norm oficjalnych i norm praktykowanych,
- kosztu społecznego zachowania swiadka,
- technik neutralizacji i usprawiedliwiania,
- niejednoznacznosci zwiazanej z AI.

### Material z case study

#### Fakty kluczowe

- Studenci deklaruja, ze uczciwosc akademicka jest wazna.
- Zgloszen jest malo, mimo ze studenci slyszeli o naruszeniach.
- W wypowiedziach widać lojalnosc wobec swoich i niechec do roli zglaszajacego.
- Czesci studentów brakuje pewnosci, gdzie przebiega granica naruszenia przy AI.
- Pojawia się poczucie, ze uczelnia deleguje odpowiedzialnosc na studentów.

#### Informacje uzupelniajace

- Sam formularz anonimowy nie usuwa  lęku przed skutkami społecznymi lub moralnymi.
- "Wszyscy troche przesuwaja granice" sugeruje normalizacje zachowan granicznych.
- Nie ma danych, czy studenci dostali dobre przykłady i scenariusze rozrozniania naruszen.

#### Ograniczenia analizy

- Nie wiadomo, jak duza jest rzeczywista skala nieuczciwosci.
- Brak danych, czy studenci ufaja procedurze zglaszania.
- Nie ma informacji, czy nauczyciele sami stosuja spójne kryteria wobec AI.

### Podejscie analityczne

#### Narzedzie glowne

`Analiza norm grupowych`

#### Narzedzie pomocnicze

`Techniki neutralizacji`

#### Uzasadnienie wyboru

Najtrafniej ten case wyjaśnia rozjazd miedzy norma oficjalna a norma praktykowana. Studenci mogą autentycznie wierzyc, ze uczciwosc jest wazna, a jednoczesnie funkcjonowac w kulturze, w której drobne naruszenia sa tolerowane, a zglaszanie ich jest karane spolecznie. To czyni zachowanie swiadka kosztownym.

Perspektywa neutralizacji uzupelnia ten obraz, bo wypowiedzi studentów zawieraja klasyczne usprawiedliwienia:

- "wszyscy tak robia",
- "to nie jest do konca jasne",
- "to tylko przesuwanie granic",
- "nie chce nikogo skrzywdzic donosem".

#### Etapy zastosowania

1. Rozdzielic norme oficjalna od normy grupowej.
2. Ocenic koszt społeczny zglaszania.
3. Rozpisac techniki neutralizacji obecne w wypowiedziach.
4. Zbadac, gdzie AI zaciera granice normy.
5. Zaprojektowac interwencje zmieniajaca jasnosc normy i koszt reagowania.

### Wyniki analizy

#### Wykonane opracowanie

Mapa norm oficjalnych i norm praktykowanych

| Obszar | Norma oficjalna | Norma praktykowana / sygnal z case study |
|---|---|---|
| Uczciwosc | "Dyplom ma miec wartosc" | "Wszyscy troche przesuwaja granice" |
| Zglaszanie | "To odpowiedzialnosc wspolnoty" | "Nie bede donosic na swoich" |
| Jasnosc zasad | Kodeks i formularz sa dostepne | "Nie wiem, gdzie konczy się pomoc AI" |
| Odpowiedzialnosc | Wspolnota ma reagowac | "Uczelnia zrzuca to na studentów" |

#### Interpretacja

To, ze formularz jest anonimowy, nie oznacza, ze zachowanie jest psychologicznie bezkosztowe. Student nadal może czuc, ze narusza normy lojalnosci, ze bierze na siebie moralny ciezar oceny albo ze może skrzywdzic kogos przez nieprecyzyjne rozpoznanie sytuacji.

Drugi ważny problem to niejednoznacznosc norm wokol AI. Jesli granica dopuszczalnej pomocy nie jest wystarczajaco konkretna, swiadek ma mniejsza pewnosc, że powinien reagować. Niejednoznacznosc działa tu jak psychologiczny amortyzator odpowiedzialnosci.

### Wnioski z analizy

1. Brak zgloszen nie oznacza automatycznie, ze norma uczciwosci jest slaba; może oznaczac, ze zachowanie swiadka ma zbyt wysoki koszt.
2. Uczelnia zbudowala norme deklaratywna, ale nie zmienila lokalnej normy relacyjnej dotyczacej lojalnosci i "niedonoszenia".
3. Niejednoznacznosc wobec AI sprzyja neutralizacji i przesuwaniu granic.
4. Sam formularz nie wystarczy, jesli nie ma jasnosci, zaufania i bezpiecznych scenariuszy reagowania.

### Proponowane warianty rozwiązania

#### Wariant 1. Dookreslenie normy

Bardzo konkretne scenariusze: co jest dopuszczalna pomoca AI, a co jest naruszeniem.

#### Wariant 2. Zmiana logiki reagowania

Nie tylko "zglaszaj kolegow", ale rowniez opcja konsultacji watpliwosci, sygnalow edukacyjnych i procedur naprawczych.

#### Wariant 3. Praca na normie grupowej

Pokazanie, ze uczciwosc nie jest indywidualna cnota abstrakcyjna, ale warunek sprawiedliwosci i wzajemnego zaufania w grupie.

#### Wariant 4. Interwencja mieszana

Polaczenie jasnych zasad, niskokosztowych sposobow reagowania i kultury, w której reagowanie nie jest tozsame z donosicielstwem.

### Rozstrzygniecie i uzasadnienie

#### Preferowany wariant

Najbardziej realistyczny jest wariant 4.

#### Uzasadnienie

Sam kodeks ani sam formularz nie zmienia kultury grupowej. Z drugiej strony sama praca na wartosciach tez nie wystarczy, jesli nadal nie wiadomo, jak interpretowac AI i co praktycznie można zrobic. Interwencja musi wiec jednoczesnie doprecyzowac norme, obniżyć koszt reagowania i przebudowac znaczenie samego reagowania w grupie.

#### Zalety

- trafia w zlozony charakter problemu,
- nie opiera się na naiwnym zalozeniu, ze wiedza = reagowanie,
- buduje warunki do sprawiedliwszego i mniej defensywnego systemu.

#### Ograniczenia

- wymaga czasu i spojnoscI komunikacji calej instytucji,
- może napotkac cynizm, jesli nauczyciele nie beda rowniez stosowac jasnych zasad,
- kultura "wszyscy troche naginaja" zmienia się powoli.

### Plan dalszych krokow

1. Opracowac katalog scenariuszy granicznych dotyczacych AI i wspolpracy.
2. Dolozyc kanal konsultacyjny dla watpliwosci zamiast samego formularza zgloszeniowego.
3. Przepracowac komunikat tak, by reagowanie bylo rozumiane jako ochrona sprawiedliwosci, a nie donosicielstwo.
4. Zaangazowac nauczycieli w spójne modelowanie zasad i ich stosowania.
5. Monitorowac nie tylko liczbe zgloszen, ale tez jasnosc norm i percepcje sprawiedliwosci.

### Autorefleksja

#### Trudnosci

- Nie interpretowac milczenia zbyt prosto jako akceptacji.
- Widziec, ze w zachowaniu swiadka działa i norma moralna, i norma relacyjna.
- Odróżnic realna niejasnosc zasad od wygodnych usprawiedliwien.

#### Ograniczenia własnych wnioskow

- Nie znamy rzeczywistej skali nieuczciwosci i jak rozlozona jest ona miedzy roczniki lub kierunki.
- Brak danych o zaufaniu do procedury i sankcji.
- Czesciowo wnioski opieraja się na deklaracjach studentów, a nie na obserwacji zachowan.

#### Kompetencje wykorzystane podczas pracy

- analiza norm grupowych,
- interpretacja technik neutralizacji,
- rozumienie zachowania swiadkow,
- projektowanie interwencji instytucjonalnej.

### Zrodla i badania wspierajace interpretacje

1. Miles PJ, Campbell M, Ruxton GD. *Why Students Cheat and How Understanding This Can Help Reduce the Frequency of Academic Misconduct in Higher Education: A Literature Review.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38323052/  
   Szerokie ujecie czynnikow podtrzymujacych nieuczciwosc akademicka i mozliwych kierunkow interwencji.

2. Sozon M, et al. *Cheating and plagiarism in higher education institutions (HEIs): A literature review.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39429635/  
   Przydatne do rozumienia roli czynnikow indywidualnych, społecznych, instytucjonalnych i technologicznych.

3. Wenzel M. *The Power and Pitfalls of Social Norms.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39322435/  
   Wspiera interpretacje, ze zachowania grupowe mogą odbiegac od norm oficjalnie deklarowanych.

4. Celsi B, et al. *Neutralization techniques and academic dishonesty among Italian university students.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42088683/  
   Wazne źródło dla rozumienia usprawiedliwien, które pozwalaja utrzymac pozytywny obraz siebie mimo naruszen.

5. Herrmann B, et al. *Peer punishment promotes enforcement of bad social norms.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28931829/  
   Przydatne jako ostrzezenie, ze same mechanizmy sankcjonowania nie zawsze wspieraja dobre normy, jesli lokalna kultura nagradza cos innego.

</details>