# Case 1 - Ekologiczna akcja, która nie zmienila nawykow

## Psychologia społeczna - zadanie czastkowe

**Temat:** Postawy i ich zmiana w psychologii społecznej

## CZESC I - TRESC CASE STUDY

**Tytul case study:**  
"Ekologiczna akcja, która nie zmienila nawykow"

### Opis sytuacji / case study

Na uczelni przeprowadzono kampanie społeczna promujaca korzystanie z kubkow wielorazowych. Jej haslo brzmialo: "Maly wybor, duza roznica". Kampania obejmowala plakaty na wydzialach, grafiki w mediach spolecznosciowych uczelni oraz krótkie komunikaty wyswietlane w ekranach informacyjnych przy wejsciu do budynkow. Przekaz podkreslal, ze jednorazowe kubki zwiekszaja ilosc odpadow i obciazaja środowisko.

W ankietach większość studentów deklarowala, ze troska o środowisko jest dla nich wazna. Mimo to w punktach gastronomicznych na kampusie nadal dominowalo korzystanie z kubkow jednorazowych. W rozmowach ze studentami pojawialy się wypowiedzi:

- "Wiem, ze to lepsze dla środowiska, ale często po prostu zapominam kubka".
- "Jak się spiesze, wygodniej mi wziac jednorazowy".
- "Nie widze, zeby inni szczegolnie nosili własne kubki".
- "Sam plakat mnie nie przekona, jesli nic poza tym się nie zmienia".

Pracownicy uczelni zauwazyli, ze problem może wynikac z rozbieznosci miedzy pozytywna postawa wobec ekologii a codziennym zachowaniem. Mozliwe, ze znaczenie maja takze wygoda, brak nawyku, niska widocznosc normy grupowej oraz ograniczone poczucie kontroli nad zachowaniem.

W sprawie pojawiaja się nastepujace problemy:

- pozytywna postawa studentów nie przeklada się automatycznie na działanie,
- kampania może byc zbyt ogólna i zbyt malo praktyczna,
- normy grupowe nie wzmacniaja oczekiwanej zmiany,
- sama deklaracja wartosci proekologicznych nie wystarcza do zmiany nawyku.

## CZESC II - ZADANIA DLA STUDENTA

### Sekcja: Glowny problem/pytanie oraz cel opracowania

Sformuluj:

- problem/pytanie glowne wynikajace z case study,
- cel opracowania.

Doprecyzuj:

- czy analiza dotyczy postaw, zachowan czy ich niespojnosci,
- czy celem jest diagnoza przyczyn nieskutecznosci kampanii,
- czy celem jest przygotowanie rekomendacji zmiany działań.

### Sekcja: Material z case study i ograniczenia

Wypisz:

- minimum 3 fakty/obserwacje z opisu case study,
- minimum 2 ograniczenia analizy.

Rozroznij:

- informacje kluczowe,
- informacje uzupelniajace.

Zalozenia oznacz jako: `Zalozenie`

### Sekcja: Podejscie analityczne

Zastosuj minimum jedno narzedzie:

- analiza komponentow postawy ABC,
- teoria planowanego zachowania,
- analiza dysonansu poznawczego,
- analiza oporu psychologicznego,
- analiza skutecznosci przekazu perswazyjnego,
- model elaboracji przekazu ELM.

Podaj:

- nazwe narzedzia,
- uzasadnienie wyboru,
- etapy zastosowania.

### Sekcja: Wyniki analizy

Wybierz jedno opracowanie:

- tabela ABC postawy wobec kubkow wielorazowych,
- schemat rozdzwieku postawa-zachowanie,
- mapa czynnikow obnizajacych skutecznosc kampanii,
- analiza przekazu kampanii w modelu ELM,
- tabela barier zmiany zachowania,
- schemat wpływu norm grupowych.

Przedstaw:

- wykonane opracowanie,
- minimum 2 wnioski wynikajace z analizy.

### Sekcja: Proponowane warianty

Zaproponuj minimum dwa warianty rozwiązania problemu.

### Sekcja: Rozstrzygniecie i uzasadnienie

Wskaz preferowany wariant rozwiązania. Uzasadnij wybor w oparciu o:

- fakty z case study,
- wyniki analizy,
- teorie postaw i zmiany zachowan.

Uwzglednij:

**Zalety**

- przewidywane korzysci,
- mocne strony,
- praktycznosc rozwiązania.

**Ograniczenia**

- możliwe ryzyka,
- trudności wdrozenia,
- ograniczenia skutecznosci.

### Sekcja: Plan dalszych krokow

Przedstaw plan działania jako minimum 3 kroki. Plan powinien obejmowac:

- diagnoze postaw studentów,
- modyfikacje przekazu,
- wdrozenie działania,
- monitorowanie efektow.

### Sekcja: Autorefleksja

Opisz:

- trudności napotkane podczas analizy,
- ograniczenia własnych wnioskow,
- minimum 3 kompetencje wykorzystane podczas pracy.

<details>
<summary><strong>Klucz - otworz po rozwiązaniu</strong></summary>

## Wersja modelowa

### Wprowadzenie

Ten case jest dobry dlatego, ze na pierwszy rzut oka wyglada banalnie: studenci popieraja ekologie, a mimo to nie zmieniaja nawyku. W rzeczywistosci jest to klasyczny problem psychologii społecznej i psychologii zmiany zachowania. Trudnosc nie polega tu na braku wiedzy czy braku pozytywnej postawy, ale na tym, ze zachowanie konkuruje z wygoda, automatyzmem, presja czasu i slaba widocznoscia normy grupowej.

Dlatego najgorszym uproszczeniem byloby stwierdzenie: "skoro wiedza, a nie robia, to znaczy, ze sa niespojni". Znacznie trafniej jest potraktowac ten case jako problem luki miedzy intencja a wykonaniem oraz slabego wsparcia sytuacyjnego dla deklarowanej wartosci.

### Glowny problem / pytanie

Dlaczego kampania proekologiczna nie doprowadzila do zmiany codziennych zachowan studentów, mimo ze większość deklaruje pozytywna postawe wobec ochrony środowiska?

### Cel opracowania

Zdiagnozowac, dlaczego pozytywna postawa wobec ekologii nie przelozyla się na praktyke, oraz zaproponowac takie rozwiązania, które zwiększa prawdopodobienstwo utrwalenia zachowania proekologicznego.

### Doprecyzowanie zakresu analizy

Analiza dotyczy przede wszystkim:

- niespojnosci miedzy postawa a zachowaniem,
- roli norm grupowych,
- znaczenia percepcji latwosci wykonania zachowania,
- granic skutecznosci samego przekazu informacyjnego.

### Material z case study

#### Fakty kluczowe

- Studenci deklaruja, ze ochrona środowiska jest dla nich wazna.
- W praktyce nadal dominuje korzystanie z kubkow jednorazowych.
- W wypowiedziach pojawiaja się bariery typu zapominanie, pospiech i wygoda.
- Studenci nie widzą wyraznej normy grupowej wspierajacej używanie kubkow wielorazowych.
- Kampania opierala się glownie na przekazie symbolicznym i informacyjnym.

#### Informacje uzupelniajace

- Haslo kampanii mialo wymiar moralny, ale niekoniecznie praktyczny.
- Brakuje sygnalow, ze kampanii towarzyszyly zmiany infrastrukturalne lub bodzce sytuacyjne.
- Z wypowiedzi wynika, ze sama ekspozycja na plakat nie zmienia codziennych nawykow.

#### Ograniczenia analizy

- Nie wiemy, czy studenci mieli realnie latwy dostep do rozwiązań wspierajacych nowe zachowanie.
- Brakuje danych o tym, jaka część studentów korzysta z kubkow wielorazowych regularnie, a jaka sporadycznie.
- Nie wiadomo, czy zachowanie jest blokowane glownie przez nawyk, koszty organizacyjne, czy niska wage problemu.

### Podejscie analityczne

#### Narzedzie glowne

`Teoria planowanego zachowania` (`Theory of Planned Behavior`, TPB)

#### Narzedzie pomocnicze

Analiza norm grupowych i barier wdrozeniowych.

#### Uzasadnienie wyboru

TPB jest tu najbardziej adekwatna, bo case nie dotyczy przede wszystkim negatywnej postawy. Przeciwnie: postawa jest raczej dodatnia. Problem lezy w tym, ze sama aprobata dla celu nie wystarczy, jesli nie towarzysza jej:

- silna norma subiektywna, czyli przekonanie, ze wazni inni tez to robia lub tego oczekuja,
- poczucie kontroli behawioralnej, czyli przekonanie, ze dane zachowanie jest latwe do wykonania,
- odpowiednio mocna intencja, zakotwiczona w codziennych warunkach.

To wlasnie dlatego TPB lepiej wyjaśnia ten case niz sama analiza ABC. ABC rozlozylaby postawe na komponenty, ale nie pokazalaby dostatecznie dobrze, czemu dodatnia postawa przegrywa z automatyzmem i wygoda.

#### Etapy zastosowania

1. Ocena postawy studentów wobec zachowania proekologicznego.
2. Ocena subiektywnych norm: czy studenci widzą, ze inni rzeczywiscie uzywaja kubkow wielorazowych.
3. Ocena poczucia kontroli behawioralnej: czy zachowanie jest latwe, wygodne i dostepne.
4. Analiza, czy pozytywna intencja ma warunki do przejścia w regularne zachowanie.
5. Opracowanie interwencji, która jednoczesnie wzmacnia norme i obniża koszt wykonania.

### Wyniki analizy

#### Wykonane opracowanie

Tabela barier zmiany zachowania w logice TPB

| Obszar | Material z case study | Interpretacja |
|---|---|---|
| Postawa | "To lepsze dla środowiska" | Postawa poznawcza i wartosciujaca jest raczej pozytywna |
| Norma subiektywna | "Nie widze, zeby inni szczegolnie nosili własne kubki" | Slaba widocznosc normy wspierajacej zachowanie |
| Poczucie kontroli | "Zapominam", "jak się spiesze" | Niskie poczucie latwosci wykonania zachowania w codziennym rytmie |
| Intencja | Studenci popieraja idee, ale nie wdrazaja jej regularnie | Intencja jest za slabo osadzona sytuacyjnie |
| Zachowanie | Nadal dominuja kubki jednorazowe | Wygoda i nawyk wygrywaja z deklarowana wartoscia |

#### Interpretacja

Case pokazuje, ze pozytywna postawa nie jest rownowazna gotowosci do działania. U studentów prawdopodobnie nie brakuje przekonania, ze wielorazowe kubki sa lepsze. Brakuje natomiast trzech rzeczy: widzialnej normy społecznej, ulatwienia zachowania i przejścia od wartosci do nawyku.

Kampania mowila: "to jest dobre". Nie odpowiadala jednak dostatecznie na pytanie: "jak sprawic, zeby bylo to latwe, normalne i codzienne?". To bardzo wazne, bo zachowania powtarzalne sa silnie zalezne od kontekstu i architektury wyboru. Gdy koszt organizacyjny wydaje się nawet minimalnie wyzszy, część odbiorcow wraca do opcji domyslnej.

### Wnioski z analizy

1. Problem nie lezy glownie w negatywnej postawie wobec ekologii, lecz w tym, ze pozytywna postawa przegrywa z wygoda, pospiechem i brakiem utrwalonego nawyku.
2. Kampania byla zbyt symboliczna. Budowala aprobate dla idei, ale nie wzmacniala wystarczajaco normy grupowej ani poczucia latwosci wykonania zachowania.
3. Widocznosc tego, co robia inni studenci, ma tu znaczenie psychologiczne. Jesli zachowanie nie jest spolecznie "widzialne", trudniej je normalizowac.
4. Sama informacja o szkodliwosci odpadow nie wystarcza, jesli interwencja nie dotyka codziennej rutyny.

### Proponowane warianty rozwiązania

#### Wariant 1. Wzmocnienie architektury wyboru

Uczelnia może uczynic korzystanie z kubka wielorazowego opcja prostsza i bardziej automatyczna, na przyklad przez system przypomnien, znizek, punkty lojalnosciowe, stacje do oplukiwania kubkow lub latwe przechowywanie.

#### Wariant 2. Wzmocnienie norm grupowych

Kampania mogłaby pokazywac realne zachowania studentów, a nie tylko wartosci. Znaczenie ma komunikat w rodzaju: "coraz więcej osob na kampusie przychodzi z wlasnym kubkiem", o ile jest zgodny z faktami.

#### Wariant 3. Interwencja mieszana

Polaczenie ulatwien sytuacyjnych z normami grupowymi i drobnym kontraktem intencyjnym, na przyklad deklaracja "na najblizszy tydzien biore swoj kubek na kampus".

### Rozstrzygniecie i uzasadnienie

#### Preferowany wariant

Najsilniejszy psychologicznie jest wariant 3, czyli połączenie architektury wyboru z normami grupowymi.

#### Uzasadnienie

Sam apel moralny nie wystarcza, bo problem nie jest moralny, tylko wykonawczy i sytuacyjny. Samo ulatwienie techniczne tez może byc za slabe, jesli zachowanie nie bedzie jednoczesnie spolecznie widoczne i "normalne". Polaczenie obu poziomow daje najlepsza szanse na zmianę, bo odpowiada zarowno na bariery indywidualne, jak i społeczne.

#### Zalety

- laczy psychologiczna i praktyczna strone interwencji,
- nie opiera się wyłącznie na deklaracjach,
- ma szanse tworzyc nawyk, a nie tylko chwilowa intencje,
- lepiej wpisuje się w codziennosc kampusu.

#### Ograniczenia

- wymaga spojnoscI miedzy komunikatem a realna infrastruktura,
- bez rzetelnych danych normatywnych latwo popasc w sztuczne hasla,
- nie wszyscy studenci beda jednakowo wrazliwi na bodzce społeczne i organizacyjne.

### Plan dalszych krokow

1. Zbadac, jakie sa najczestsze bariery: zapominanie, brak wygody, brak normy czy brak motywacji.
2. Wprowadzic jedno lub dwa konkretne ulatwienia sytuacyjne, a nie tylko kolejna warstwe komunikatow.
3. Opracowac komunikacje pokazujaca realnych studentów i ich praktyki, zamiast abstrakcyjnego moralizowania.
4. Monitorowac nie tylko deklaracje, ale tez realna czestosc wyboru kubkow wielorazowych w punktach gastronomicznych.

### Autorefleksja

#### Trudnosci

- Nie przecenic roli postawy tylko dlatego, ze case dotyczy postaw i ich zmiany.
- Odroznic deklarowana aprobate od nawykowego zachowania.
- Nie mylic "proekologicznego wizerunku" z realna gotowoscia do kosztu behawioralnego.

#### Ograniczenia własnych wnioskow

- Case nie zawiera danych o tym, czy studenci mieli juz wyksztalcony nawyk zabierania kubka.
- Nie wiadomo, czy istnieja ukryte koszty, np. brak miejsca, brak wygody, zle doswiadczenia z obsluga.
- Czesc wnioskow o roli norm ma charakter hipotezy wymagajacej sprawdzenia badawczego.

#### Kompetencje wykorzystane podczas pracy

- analiza teorii zmiany zachowania,
- interpretacja barier wdrozeniowych,
- laczenie perspektywy indywidualnej i grupowej,
- formułowanie rekomendacji interwencyjnych.

### Zrodla i badania wspierajace interpretacje

1. Armitage CJ, Conner M. *Efficacy of the Theory of Planned Behaviour: A meta-analytic review.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11795063/  
   Klasyczna meta-analiza pokazujaca, ze TPB dobrze wyjaśnia intencje i część zachowan, ale nie usuwa automatycznie luki miedzy intencja a wykonaniem.

2. Chao CM, Yu TK, Cheng BW, Chuang PC. *The Expanded Theory of Planned Behavior in the Context of Environmental Protection Behaviors for Undergraduates: Roles of Moral Norms and University Class Standings.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35954604/  
   Badanie przydatne do interpretacji, dlaczego sama aprobata moralna nie wystarcza bez norm i poczucia kontroli.

3. Novoradovskaya E, et al. *Influences on single-use and reusable cup use: a multidisciplinary mixed-methods approach to designing interventions reducing plastic waste.* PMC.  
   https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10171405/  
   Pokazuje, ze korzystanie z kubkow wielorazowych jest zachowaniem silnie zaleznym od praktycznych i sytuacyjnych uwarunkowan.

4. Novoradovskaya E, et al. *Acceptability of a behaviour change intervention aimed at increasing the use of a reusable hot drink cup.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36502670/  
   Uzyteczne przy projektowaniu interwencji, które maja nie tylko "mowic", ale tez byc akceptowalne i wykonalne.

5. Wenzel M. *The Power and Pitfalls of Social Norms.* PubMed.  
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39322435/  
   Wazne źródło do interpretacji roli norm społecznych i ryzyka ich zlego komunikowania.

</details>